Biskupia warownia w Ujeździe

Leżący nad Kłodnicą Ujazd był w średniowieczu warownym miastem biskupim otoczonym posiadłościami książąt opolskich

Ujazd nadał biskupstwu wrocławskiemu któryś z książąt piastowskich (być może był nim Bolesław Krzywousty) przed połową XII w. Dobre na ogół stosunki między biskupami wrocławskimi a książętami opolskimi pogorszyły się gwałtownie za czasów biskupa Przecława z Pogorzeli (1341-1376), który popadł w konflikt zbrojny z księciem opolskim Bolkiem III.

Konflikt ten został zażegnany przez cesarza i króla czeskiego Karola IV, który 17 lipca 1370 r. wydał w Pradze orzeczenie określające warunki pojednania zwaśnionych stron. Obie strony konfliktu, książę i biskup, zostały zobowiązane do uwolnienia wziętych w czasie wojny jeńców, a biskup miał ponadto cofnąć zastosowane przez siebie kary kościelne, a także niezwłocznie zburzyć wzniesione w czasie wojny fortyfikacje na terenie Ujazdu.

Fortyfikacje miejskie Ujazdu były sprzężone z miejscowym zamkiem, stanowiącym obronną siedzibę biskupów oraz prokuratorów biskupich. Zamek ów jest wielokrotnie wspominany w dokumentach z lat 1443, 1463 i 1465. Fortyfikacje nie uchroniły miasta przed zniszczeniem przez husytów, którzy w 1430 r. wtargnęli na tereny górnośląskie, zdobywając Gliwice oraz paląc następnie Bytom, Pyskowice, Toszek i Ujazd.

Miasto zmienia właścicieli

Okres wojen husyckich przyniósł Kościołowi wrocławskiemu wielkie kłopoty finansowe, związane w szczególności z ogromnymi kosztami działań wojennych, zniszczeniami wojennymi, koniecznością wykupu zamków zajętych przez załogi husyckie itp. Na tym tle doszło w XV w. do utraty przez biskupstwo wrocławskie bezpośredniej zwierzchności nad Ujazdem i dobrami ujazdowskimi. W 1443 r. borykający się z ciągłymi problemami finansowymi biskup Konrad odstąpił „nasze miasteczko Ujazd wraz z twierdzą” oraz całym przynależnym doń obszarem i powiatem (Weichbild), wszystkim wsiami itp. za sumę 5000 florenów księciu opolsko-głogóweckiemu Bolesławowi V Wołoszkowi, niedawnemu sprzymierzeńcowi husytów! Trudno chyba o bardziej osobliwy przykład ironii losu. Biskup zastrzegł sobie jednak prawo wykupienia Ujazdu.

W 1465 r., po uprzednim wykupieniu miejscowych dóbr z rąk Mikołaja I opolskiego, biskup Jodok z Rożemberku sprzedał klucz ujazdowski księciu oświęcimskiemu i gliwickiemu Janowi (Januszowi) IV. Również w późniejszym czasie biskupi wrocławscy uważali jednak nadal dobra ujazdowskie za swoją własność, pozostającą w posiadaniu książąt świeckich.

W latach 1524-89 Ujazd był miastem prywatnym w posiadaniu Dluhomilów z Bierawy. Późniejszymi właścicielami miejscowych dóbr byli m. in. Kochciccy, Praschmowie oraz książęta z rodu von Hohenlohe-Öhringen (do 1945 r.).

Pozostałości założeń obronnych

Ujazd został założony w miejscu odznaczającym się naturalnymi walorami obronnymi: na terenie ograniczonym z trzech stron przez doliny Kłodnicy oraz jej prawobrzeżne dopływy, Jaryszówkę i Jordan. Rzeka i oba potoki, opływające miasto od południa, wschodu i zachodu, wraz z ciągnącymi się w ich dolinach mokradłami, zapewniały naturalną obronę powstałego w XIII w. zespołu osadniczego, a obronę tę wzmacniały dodatkowo sztuczne założenia obronne.

Jak o tym świadczą wyniki badań archeologicznych, już w XIII w. powstał na terenie Ujazdu murowany zamek, usytuowany na północno-zachodnim skraju miasta, nieco powyżej Rynku, na wysokiej i stromej skarpie nad mokradłami w dolinie Jordanu. Być może już w XIII w., a może dopiero w czasach późniejszych, powstały także fortyfikacje wokół leżącego nieco niżej, na łagodnej pochyłości terenu, miasta. Regularność układu przestrzennego Ujazdu, założonego na planie zbliżonym do koła, zdaje się sugerować, że już od momentu lokacji miał on charakter miasta warownego, aczkolwiek najstarsze fortyfikacje miejskie mogły mieć charakter bardzo prymitywny. Być może miały one początkowo formę wału ziemnego z częstokołem i ciągnącą się na zewnątrz fosą.

Miejscowy zamek, służący pierwotnie biskupom wrocławskim i ich prokuratorom, był na przestrzeni około 600 lat stopniowo przebudowywany i rozbudowywany, z czym wiązała się również powolna zmiana jego charakteru - z budowli obronnej na wielkopańską rezydencję mieszkalną.

Najstarszą budowlę zamkową stanowiła prawdopodobnie czworoboczna wieża mieszkalno-obronna o długości jednego boku 8,5 m, wzmocniona w narożach przyporami. Zachodnia ściana owej wieży stała się w późniejszym czasie odcinkiem muru obwodowego, zamykającego przestrzeń na rzucie prostokąta o zaokrąglonych narożach. Zamek otaczały dwie fosy. W XIV w. w północno-zachodniej części zamku powstał dom mieszkalny.

W drugiej połowie XVI w. przebudowano zamek w stylu renesansowym. Kolejne przebudowy miały miejsce w 1660 r. oraz w XVIII w. Po ostatniej przebudowie, dokonanej w XIX w., po przejściu dóbr ujazdowskich w ręce książąt von Hohenlohe-Öhringen, zamek uzyskał historyzującą, manierystyczno-barokową formę pałacu. Od czasu spalenia w styczniu 1945 r. zamek pozostaje w ruinie. W murach zrujnowanej budowli tkwią relikty średniowiecznego zamku biskupów wrocławskich.

Brak jest, niestety, dokładniejszych informacji na temat fortyfikacji miejskich Ujazdu, sprzężonych z miejscowym zamkiem biskupim i opasujących miasto, jak można przypuszczać, na rzucie zbliżonym do koła. Można domniemywać, że zewnętrzny obwód obronny miasta miał formę wału ziemnego z częstokołem i poprzedzającą go fosą, natomiast obwód wewnętrzny mogły stanowić mury z basztami i bramami. Na zachowanej panoramie Ujazdu z lat 1536/1537 widoczne są mury miejskie z otworami strzelniczymi i niewielkimi, prostokątnymi basztami typu wykuszowego.

Na terenie miasta istniał prawdopodobnie jeszcze jeden obiekt obronny w postaci obronnej siedziby wójta o charakterze wieży mieszkalnej. Obiekt ów jest być może zobrazowany na zachowanej panoramie Ujazdu z lat 1536/1537, przedstawiającej m.in. stojącą w środkowej części miasta masywną, murowaną wieżę, na której szczycie znajduje się nieco szersza, drewniana izbica o przeznaczeniu obronnym, nakryta strzelistym dachem czterospadowym.