Kręte losy Konrada VII Białego

Niezwykłe postacie naszego pogranicza. Przedstawiając młodego księcia Konrada, Jan Matejko wskazał na wyjątkowo kręte koleje losu śląskiego Piastowicza, który pod Grunwaldem wspomagał Krzyżaków

Konrad VII Biały należy do najbarwniejszych, choć zarazem najbardziej kontrowersyjnych postaci śląskiego średniowiecza. Oglądając uważnie słynną "Bitwę pod Grunwaldem" Jana Matejki, dostrzeżemy go na pierwszym planie obok powalonego na łopatki Krzyżaka w zbroi i białym płaszczu zakonnym. Widzimy Konrada, młodego księcia oleśnickiego, w barwnym stroju dworaka, która trzyma w ręku berło rektorskie Uniwersytetu Jagiellońskiego!

Na tożsamość owej postaci wskazują w sposób jednoznaczny takie elementy, jak jasne włosy (stąd przydomek Biały) oraz należąca do niej tarcza z czarnym orłem Piastów dolnośląskich w złotym polu. Dziwi tylko ubiór i wyposażenie Konrada, gdyż nie mają nic wspólnego z historyczną rzeczywistością średniowiecznego pola walki.

Ale Matejko dobrze wiedział, co maluje. Za jego pozornymi błędami kryje się głębsza wiedza o przeszłości, do której odwołuje się, operując językiem symboli i alegorii.

Między Krakowem a zakonem

Protoplastą Piastów oleśnickich był urodzony pod koniec XIII wieku książę Konrad I, syn Henryka III Głogowskiego. Wszyscy jego męscy potomkowie nosili to sam imię - Konrad. Różnili się między sobą tylko numerami i przydomkami, trochę jak u starożytnych Rzymian.

Konrad VII Biały urodził się około 1390 roku jako trzeci z kolei syn Konrada III Starego i prawnuk Konrada I. Jego braćmi byli: Konrad IV Starszy (biskup wrocławski), Konrad V Kantner (Kącki), Konrad VI Dziekan i Konrad VIII Młody (Krzyżak). Jego ojciec i dziad panowali nie tylko w dolnośląskiej Oleśnicy, ale także na Górnym Śląsku jako książęta kozielscy.

Ojciec Konrada VII Białego starał się utrzymywać przyjazne stosunki z Polską. Po wybuchu wojny polsko-krzyżackiej 1409-1411 wraz z najstarszym synem, Konradem IV, posłował do Władysława Jagiełły z ramienia króla czeskiego Wacława IV, a wynikiem tego poselstwa było zawieszenie broni w okresie od 8 października 1409 do 24 czerwca 1410 roku.

Zupełnie inaczej było natomiast w tym czasie z samym Konradem VII. W początkach XV wieku wychowywał się przez kilka lat na dworze wawelskim, będąc paziem królowej Anny Cylejskiej, drugiej żony Władysława Jagiełły. Później jednak pociągnęło go rzemiosło rycerskie, w związku z czym trafił na dwór wielkiego mistrza w Malborku, by tam doskonalić swoje umiejętności we władaniu bronią.

Gdy wybuchła wojna polsko-krzyżacka, Konrad VII Biały wyruszył w pole wraz z Krzyżakami i wziął udział w bitwie grunwaldzkiej, w czasie której dowodził własną chorągwią (oddziałem jazdy) występującą pod znakiem dolnośląskiego orła. Przypuszczalnie za namową Konrada VII w bitwie tej wziął udział także jego młodszy brat, Konrad VIII.

Wzięty pod Grunwaldem do niewoli i wypuszczony z niej po roku Konrad VII Biały zmienił niebawem orientację polityczną i 1414 roku walczył już przeciwko Krzyżakom po stronie polskiej.

W 1416 roku książęta oleśniccy podzielili pomiędzy siebie dziedzictwo po zmarłym kilka lat wcześniej Konradzie III Starszym. Konradowi VII Białemu przypadło wówczas w udziale księstwo kozielskie. Otrzymał on również bytomskie posiadłości rodu. Stał się bezpośrednim sąsiadem Królestwa Polskiego. W 1417 roku próbował zacieśnić swoje związki z dworem krakowskim, starając się o rękę jednej z córek Elżbiety Pileckiej, trzeciej żony Władysława Jagiełły. Z nieznanych przyczyn nie doszło jednak do zawarcia projektowanego związku.

Wróg husytów

Dobre stosunki pomiędzy Konradem VII Białym a dworem krakowskim uległy przejściowo pogorszeniu na tle trwającej od 1419 roku rewolucji husyckiej w Czechach. Podobnie jak inni książęta oleśniccy Konrad VII Biały był wrogo nastawiony do husytów i od początku uczestniczył w podejmowanych przeciwko nim działaniach.

Zdecydowany sprzeciw księcia kozielskiego budziły widoczne przejawy poparcia dla husytów ze strony polsko-litewskiej - zgoda wielkiego księcia Witolda na przyjęcie korony czeskiej z rąk husytów oraz czynne zaangażowanie jego bratanka, Zygmunta Korybutowicza, po stronie zbuntowanych Czechów.

W 1428 roku Konrad VII Biały i Konrad V Kantner obronili przed husytami taborytami (radykalny odłam ruchu husyckiego) Opawę. W dwa lata później bronili razem przeprawy przez Odrę pod Lubiążem, zagradzając husytom drogę w kierunku Oleśnicy. W tym samym roku (1430 rok) husyci zaatakowali jednak również górnośląskie posiadłości książąt oleśnickich. W opanowanych przez nich Gliwicach usadowił się związany z husytami Zygmunt Korybutowicz, który zawładnął następnie Bytomiem oraz Byczyną w księstwie brzeskim.

W 1431 roku Konrad VII i Konrad V Kantner odzyskali Gliwice, korzystając z faktu, że większość starszyzny husyckiej wraz z Zygmuntem Korybutowiczem wyjechała na dysputę religijną do Krakowa. W zdobytym mieście dokonano krwawej rozprawy z pozostającą jeszcze na miejscu starszyzną husycką. W latach 1432-1436 Konrad VII Biały i inni książęta śląscy ostatecznie uwolnili Śląsk od husytów okupujących do tego czasu niektóre zamki i miasta (m.in. Otmuchów, Kluczbork, Byczynę i Wołczyn).

Filar stronnictwa jagiellońskiego na Śląsku

We wrześniu 1439 roku zmarł jeden ze starszych braci naszego bohatera, Konrad V Kantner, zapisawszy przedtem Konradowi VII Białemu uzyskane od króla czeskiego Zygmunta Luksemburskiego prawa do dochodów czerpanych od mieszkańców Wrocławia z tytułu renty królewskiej i ceł. Sprawa owych dochodów stała się przedmiotem przewlekłego konfliktu pomiędzy Konradem VII a wrocławianami, którzy nie uznawali finansowych roszczeń ze strony książąt oleśnickich i uchylali się od uiszczania należnych im opłat pobieranych w komorach celnych w Psarach i Psim Polu.

Konflikt pomiędzy księciem oleśnicko-kozielsko-bytomskim a Wrocławiem nałożył się na walkę stronnictw politycznych na Śląsku, jaka wybuchła po nagłej śmierci króla czeskiego i węgierskiego oraz cesarza Albrechta II Habsburga (październik 1439 roku). Większość możnowładztwa węgierskiego, której przewodził wojewoda Jan Hunyadi, powołała wówczas na tron króla polskiego Władysława III (Warneńczyka), ubiegającego się także o koronę czeską. Elekcji tej nie uznała jednak królowa wdowa Elżbieta, która już po śmierci Albrechta urodziła syna, Władysława Pogrobowca, i pragnęła zapewnić mu ojcowskie dziedzictwo. Wrocław stanął ostatecznie po stronie Pogrobowca, natomiast skłócony z tym miastem książę oleśnicko-kozielski Konrad VII Biały poparł Władysława III, zawierając ścisły sojusz z Polską. W nadziei, że przy okazji większego konfliktu międzynarodowego uda mu się wyegzekwować od wrocławian należne mu pieniądze. W ten sposób niegdysiejszy przeciwnik Polaków z czasów bitwy pod Grunwaldem został głównym filarem stronnictwa jagiellońskiego na Śląsku i jedynym wśród Piastów śląskich przedstawicielem tej orientacji.

Od 1440 roku toczyły się lokalne walki pomiędzy Konradem VII Białym a wojskami wrocławskimi, przy czym księcia oleśnicko-kozielskiego wspierał czynnie m.in. polski rycerz Klemens z Wieruszowa. Konflikt zaostrzył się gwałtownie w 1441 roku, gdy na teren Śląska (w okolicach Namysłowa) wtargnął oddział rycerstwa z Wielkopolski, a królowa wdowa Elżbieta wysłała przeciwko Polakom swojego hetmana, austriackiego szlachcica Leonarda Assenheimera. Założywszy swoją bazę operacyjną w Namysłowie, Assenheimer atakował oleśnickie posiadłości Konrada VII, a także pobliską ziemię wieluńską. Konrad VII z pomocą Polaków odparł wojska wrocławskie, a następnie dotarł aż do Legnicy, gdzie spalił przedmieścia.

Na początku 1443 roku król Władysław III, chcąc wynagrodzić Konrada VII za jego zaangażowanie po stronie Polski i za poniesione w związku z tym straty, nadał księciu oleśnicko-kozielskiemu 200 grzywien rocznego czynszu z dochodów królewskich żup solnych w Bochni i Wieliczce.

Wojna z Wrocławiem i konflikty w rodzinie

Wojna między Konradem VII a Wrocławiem ciągnęła się latami, mimo wysiłków biskupa wrocławskiego Konrada IV, próbującego wynegocjować jakąś ugodę pomiędzy walczącymi stronami. Książę oleśnicko-kozielski i hetman Assenheimer prowadzili przeciwko sobie działania podjazdowe, sprowadzające się do wzajemnego pustoszenia terytorium przeciwnika i nieróżniące się wiele od szeroko rozplenionego w owych czasach rozbójnictwa rosyjskiego. Pod skrzydła księcia oleśnicko-kozielskiego garnęli się żądni łupu awanturnicy, często związani wcześniej z ruchem husyckim, jak Hinko Kruszyna z Lichtenburka, bracia Czirnowie czy Jan Kolda z Żampachu. Rozbójnictwem nie gardził również Assenheimer, którego w związku z tym ostatecznie ukarano śmiercią przez ścięcie w 1445 r.

Książę oleśnicko-kozielski zgodził się w końcu na oddanie swojego sporu z Wrocławiem pod arbitraż księcia głogowskiego Henryka IX. Tymczasem jednak w gwałtowny sposób zaostrzył się konflikt pomiędzy Konradem VII Białym a jego bratem Konradem IV, biskupem wrocławskim. Sprzymierzeni z Konradem VII ludzie Hinka Kruszyny opanowali w 1443 roku zamek biskupi w Otmuchowie, żądając za jego zwrot 200 guldenów węgierskich tytułem niespłaconych długów w stosunku do młodszego brata. Biskup zapłacił żądaną sumę w lutym 1444 roku, ale już miesiąc później ludzie Hinka Kruszyny i Jana Zwolskiego, również tym razem z inspiracji Konrada VII, opanowali z kolei Brzeg, grabiąc miasto i żądając następnie 200 marek grzywien w zamian za zwrot łupów.

Chcąc poskromić wojowniczo nastawionego brata, biskup Konrad zaprosił księcia oleśnicko-kozielskiego do Wrocławia, po czym pojmał go i odstawił jako więźnia do Nysy. Czyn ten wzbudził jednak we Wrocławiu obawy przed możliwą reakcją ze strony Polski. Kapituła i rada miejska zdystansowały się od gwałtownego postępku biskupa, a za uwięzionym księciem wstawili się inni jego krewniacy - brat Konrad VIII Młody (Krzyżak) oraz bratankowie Konrad IX i Konrad X, synowie Konrada V Kantnera. W tej sytuacji już po miesiącu biskup wypuścił brata na wolność.

Upadek

W 1447 roku zmarli kolejno dwaj ostatni żyjący jeszcze bracia księcia oleśnicko-kozielskiego: Konrad IV i Konrad VIII Młody. Po tym ostatnim Konrad VII Biały przejął we władanie Rudną i Ścinawę na Dolnym Śląsku. W 1449 roku zmarła również wdowa po Konradzie V Kantnerze, Małgorzata. Konrad VII zagarnął wówczas bezprawnie Wołów z okręgiem, stanowiący dotąd oprawę wdowią Małgorzaty, a mający przypaść w spadku jej synom, Konradowi IX Czarnemu i Konradowi X Białemu Młodszemu. W marcu 1450 roku pokrzywdzeni bratankowie pojmali stryja na drodze pod Wrocławiem i osadzili go wraz z żoną na zamku w Oleśnicy. Trzymali go tam do czasu przejęcia wszystkich jego posiadłości, po czym puścili wolno z niczym.

Konrad VII szukał pomocy u biskupa wrocławskiego Piotra Nowaka, króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka i życzliwego mu króla rzymskiego Fryderyka III, ale podejmowane na jego rzecz liczne interwencje dyplomatyczne nie przywróciły księciu utraconej władzy. Ironia losu sprawiła, że Konrad VII Biały - zmarły bezpotomnie 14 lutego 1452 roku - dokonał żywota we Wrocławiu, z którym to miastem tak długo pozostawał na stopie wojennej.