25 km na południowy zachód od Opola, na południowym przedpolu Borów Niemodlińskich, przy drodze w kierunku Białej i Prudnika, leżą Chrzelice. Przypuszczalnie pod koniec XIII w. założono tutaj wieś na prawie niemieckim, wzmiankowaną po raz pierwszy w 1316 r.
Dawne dzieje miejscowości
Najpewniej w XIV w. stanął tu gotycki zamek, należący do Piastów opolskich. W latach 1460-79 dobra chrzelickie (zamek, ziemia i ludzie) stanowiły część uposażenia księżnej Jadwigi, córki rycerza Henryka (Hińczy) von Bees z Kujaw i wdowy po księciu opolsko-głogóweckim Bolesławie V Wołoszku.
Po wygaśnięciu w 1532 r. opolskiej linii Piastów Chrzelice stanowiły własność różnych rodów szlacheckich: Posadowskich czy Prószkowskich. Zgodnie z testamentem zmarłego w 1701 r. Jana Krzysztofa II Prószkowskiego, Chrzelice wraz z Prószkowem stały się fideikomisem, czyli niepodzielną, niezbywalną i niezastawialną własnością rodową. Ostatnimi prywatnymi właścicielami dóbr chrzelickich byli Thiele-Wincklerowie z pobliskiej Mosznej.
Zamek
Na południowym skraju wsi, w dawnym parku dworskim, znajdują się ruiny dawnego zamku, przekształconego w czasach nowożytnych na okazałą rezydencję magnacką.
Zachowane źródła historyczne nie zawierają żadnych informacji na temat czasu jego budowy. Jego układ przestrzenny, a w szczególności usytuowanie istniejącej niegdyś, wolno stojącej wieży, są typowe dla XIV w. i tak zapewne zamek mógłby być datowany.
Pierwotny zamek gotycki stanowił założenie obronne otoczone murem na planie trapezu.
W południowo-zachodnim i południowo-wschodnim narożniku założenia wznosiły się dwa budynki mieszkalne, pomiędzy którymi znajdowała się brama. W obrębie murów wznosiła się również wolno stojąca, cylindryczna wieża ostatecznej obrony, usytuowana w pobliżu północno-wschodniego narożnika założenia.
Żyjący w początkach XVII w. znany fortyfikator i architekt wrocławski Walenty Säbisch sporządził rysunek przedstawiający przebudowany zamek w Chrzelicach. Zgodnie z tym rysunkiem pierwotna wieża cylindryczna była już za jego czasów zniszczona, a zamek posiadał wieloboczną wieżyczkę, zbudowaną przypuszczalnie w XV w.
W 1605 r. inny wrocławski fortyfikator Hans Schneider z Lindau opracował niezrealizowany projekt otoczenia zamku fortyfikacjami bastionowymi.
W 1694 r. przeprowadzono gruntowną przebudowę zamku chrzelickiego na pozbawioną cech obronnych rezydencję mieszkalną w stylu barokowym. Gotyckie budynki mieszkalne i częściowo mury obwodowe wykorzystano wówczas do zbudowania trójskrzydłowego założenia, obejmującego prostokątne skrzydło frontowe oraz dwa nierównej długości skrzydła boczne z otwartym dziedzińcem między nimi.
Zamek-pałac w Chrzelicach popadł w ruinę po II wojnie światowej. W otaczającym go zdziczałym parku krajobrazowym zachowały się resztki broniących niegdyś zamku umocnień ziemno-wodnych w formie wału okrężnego i fosy.
Grodzisko wczesnośredniowieczne
W odległości kilometra na zachód od zabudowań wsi, po północnej stronie polnej drogi z Chrzelic do Pogórza, na skraju istniejących dawniej mokradeł, funkcjonował we wczesnym średniowieczu okazały gród plemienny, którego pozostałością jest duże, ale silnie zniwelowane i słabo czytelne w terenie grodzisko pierścieniowate.
Jak pokazały badania archeologiczne, gród w Chrzelicach istniał w dwóch kolejnych fazach chronologicznych, datowanych na okres VIII-X oraz X-XI w. Teren grodziska znajduje się pod uprawą, co spowodowało niemal zupełne zniwelowanie pozostałości umocnień. Zanim powierzchnia pól na dobre pokryje się roślinnością, można jednak zauważyć jeszcze nikłe zarysy wałów i fosy oraz dwuczłonową strukturę obiektu, z wyróżniającym się zarysem niewielkiego gródka, stanowiącego wewnętrzny człon rozleglejszego założenia.
Oprócz grodziska i ruin zamku zasługują na uwagę również inne zabytki, usytuowane przy głównej drodze przez wieś: XVIII-wieczna figura św. Floriana i pochodząca z 1774 r. kapliczka - dzwonnica.
więcej zdjęć