Opole w lustrze Krakowa

Bardzo podobne były prapoczątki Krakowa i Opola. Powstające około VIII wieku słowiańskie grody nad największymi rzekami polskimi - Odrą i Wisłą - przy tym samym ważnym trakcie handlowym, łączącym wschód Europy z zachodem odwiedzali ci sami wędrowni kupcy - pisze Andrzej Hamada

W Krakowie pierwszy gród, stolica Wiślan, lokuje się na wzgórzu Wawel z okalającym go podgrodziem. W Opolu gród słowiański, stolica Opolan, staje na Ostrówku, przekształca się z czasem w książęcą kasztelanię.

Mieliśmy więcej zamków

Pierwszą wzmiankę historyczną o Krakowie znajdujemy u Ibrahima Ibn Jakuba około roku 960, o Opolu pisze Geograf Bawarski jeszcze wcześniej, bo w roku 865.

W roku 1257 książę Bolesław Wstydliwy nadaje Krakowowi prawa miejskie, lokuje i wytycza nowe miasto z dzisiejszym rynkiem i prostopadle zakreślonymi ulicami, wszystko podług zasad prawa magdeburskiego i według wzoru wrocławskiego.

To samo działo się już nieco wcześniej w Opolu, książę opolsko-raciborski Kazimierz I już w 1217 roku nadaje miastu prawa miejskie flamandzkie i lokuje i wytycza nowe, prawobrzeżne miasto też z rynkiem i też prostopadle wykreślonymi ulicami. Zbieżność czasowa lokacji tych miast wynikała z faktu, że XIII wiek, a zwłaszcza jego pierwsza połowa, była czasem zakładania w tej części Europy miast według nowych zasad na tzw. prawie niemieckim (z różnymi odmianami).

Wcześniejsze kontakty książąt śląskich z możnymi Europy Zachodniej skutkowały wcześniejszym zaprowadzaniem nowego ładu.

I Kraków, i Opole w podobnym czasie - XIII-XV wieku - otaczają się potężnymi murami obronnymi z bramami, basztami i barbakanem. Krakowski barbakan, słynny Rondel, oparł się wszelkim wojnom i zniszczeniom, dzisiaj zdobi przedpole ulicy i bramy Floriańskiej, jest charakterystycznym dla Krakowa zabytkiem średniowiecznej architektury obronnej.

Ale Opole też miało barbakan, okrągły, podobny do krakowskiego, miał również "szyjkę" łączącą go, podobnie jak w Krakowie z bramą Floriańską, tu z bramą i ulicą nomen omen Krakowską.

Nasz opolski barbakan był na pewno mniejszy, o wewnętrznej średnicy 14 m, ale z pewnością był starszy od krakowskiego, który zbudowano dopiero z końcem XV wieku (1498). Krakowski Rondel przetrwał do dziś, opolski rozebrano z początkiem XIX wieku (1822), podzielił los murów obronnych, rozbieranych wtedy, bo stanowiły, jak wszędzie zresztą, przeszkodę w rozwoju przestrzennym miasta. Likwidacja opolskiego barbakanu umożliwiła przedłużenie i zabudowę ulicy Krakowskiej, wówczas Krakauerstrasse, które to przedłużenie zwano wtedy Krakowskim Przedmieściem (na starych planach Krakauer Vorstadt).

Zamków miało Opole więcej od Krakowa. Opromieniony królewską tradycją przesławny zamek na Wawelu był jedynym w Krakowie, w Opolu były dwa zamki piastowskie: na wyspie i zamek górny. Pierwszy, wzniesiony w XIII wieku przez księcia Kazimierza I, przetrwał burze dziejów aż do XX wieku, kiedy to na mocy decyzji prezydenta niemieckiej rejencji został gruntownie rozebrany. Miejscowa ludność i polskie organizacje w Niemczech oprotestowywały burzenie historycznego zamku i choć nie przeszkodziły w jego likwidacji, spowodowały zachowanie Wieży Piastowskiej, która też, jak krakowski barbakan, jest jednym z najstarszych zabytków (1280) architektury obronnej w Polsce i odwiecznym symbolem piastowskiego Opola.

Drugi opolski zamek zbudował w XIV wieku książę Władysław II Opolczyk, ten sam, który fundował częstochowski klasztor na Jasnej Górze. Zamek Górny wzmacniał wschodnią linię murów obronnych Opola, nie przetrwał jednak długo. Największy w dziejach Opola pożar w 1615 roku strawił go doszczętnie, zrujnowany zamek przestał po dwóch wiekach istnieć; pozostała po nim gotycka wieża, która dziś zdobi, podobnie jak w Krakowie Brama Floriańska, zachowany fragment murów obronnych.

Ogólnie biorąc, wszystko w Opolu było mniejsze, całe stare miasto, rynek, liczba ulic i placów targowych, kościołów, baszt, szkół i szpitali i - przede wszystkim - liczba mieszkańców, która jeszcze na początku XIX wieku nie przekraczała trzech tysięcy. A Kraków już wtedy był ogromny, liczył ponad 30 tysięcy mieszkańców.

Bo drogi Krakowa i Opola dość szybko się rozminęły. Oba miasta zawsze były stolicami regionu, ale Kraków staje się bardzo wcześnie także stolicą państwa, tu będą rezydować i koronować się królowie Polski; i to będzie powód niezwykle szybkiego i wszechstronnego rozkwitu.

Opole pozostanie stolicą księstwa graniczącego bezpośrednio z silną ekspansją wpływów germańskich. Trudna sytuacja wynikająca z takiego niekorzystnego położenia nie przyczyni się do rozwoju naszego miasta. Pomimo to takie zabiedzone Opole ze zrujnowanym zamkiem poczuje się choć przez chwilę stolicą kraju, gdy król Jan Kazimierz, uchodząc przed najazdem szwedzkim, schronił się w 1655 roku na Śląsku i tu, w Opolu, w listopadzie tego roku ogłosił swój słynny Uniwersał do narodu.

Perły architektonicznych stylów

Nieprzeciętny rozkwit królewskiego miasta wyraził się w jego architekturze. W architekturze nieprzeciętnej, urzekającej, o niepowtarzalnym uroku; krakowski Rynek z Sukiennicami i kościołem Mariackim uchodzi za najpiękniejszy w Europie. Sprawiło to bogactwo krakowskich władców i krakowskich mieszczan.

Od zarania wznosili oni budowle według najlepszych wzorów europejskich. Wszystkie style architektury wywodzące się z przodujących krajów zachodnich, przede wszystkim Włoch i Francji, znajdujemy w zachowanych do dziś bardzo licznych budowlach starego miasta. Reprezentujących wysoki, niejednokrotnie najwyższy poziom wartości stylowych; krakowskie wybitne realizacje stawały się prekursorem i wzorem do naśladowania w całym kraju.

Styl romański reprezentują w Krakowie budowle przedlokacyjne: krypta św. Leonarda - pozostałość po pierwszej wawelskiej bazylice, kościół św. Andrzeja i kościółek św. Wojciecha na Rynku - relikty wczesnego średniowiecza. W Opolu trwało wtedy jeszcze tylko budownictwo drewniane, które nie zachowało się do dziś.

Ale już okres gotycki, czas budowy nowych miast, pozostawi w Krakowie i w Opolu liczne, znaczące realizacje. Kraków szczyci się pięknym fragmentem murów obronnych z bramą Floriańską i Basztami: Stolarską i Pasamoników oraz fantastycznym barbakanem, ogromnymi kościołami: Mariackim, Franciszkanów i Dominikanów, św. Katarzyny i Bożego Ciała, a także uniwersyteckim Collegium Maius przy ulicy św. Anny.

Opole też zdobią wielkie gotyckie kościoły: Franciszkanów, katedralny św. Krzyża i w części podominikańskiego "na górce". Zachowały się też wieże obu zamków piastowskich oraz pozostałości murów obronnych z XIV wieku z basztami Artyleryjską, Wilk i Bartyzaną.